Hỏi một người thợ chạm giá món đồ, câu trả lời thường là một con số tròn kèm giải thích: "gỗ mất từng này, làm mất mấy ngày".
Hỏi tiếp: mấy ngày đó tính công bao nhiêu một ngày? Thường là im lặng, hoặc một con số thấp hơn lương thợ phổ thông.
Đây là lý do nhiều người làm nghề giỏi mà không khá lên được.
Giá thành gồm những gì
Phần lớn người làm nghề chỉ tính hai khoản đầu:
Nguyên liệu — gỗ, đồng, đá, sơn, keo.
Thời gian làm trực tiếp.
Còn thiếu:
Phần nguyên liệu hỏng. Mẻ đúc lỗi, khối gỗ nứt, món chạm hỏng ở bước cuối. Tỉ lệ hao này phải tính vào giá của những món thành công.
Thời gian không tính công — đi mua nguyên liệu, chuẩn bị, dọn dẹp, chờ khô, bảo trì dụng cụ. Với nhiều nghề, phần này lớn hơn thời gian làm trực tiếp.
Khấu hao dụng cụ và thiết bị.
Mặt bằng, điện nước.
Thời gian bán hàng — chụp ảnh, đăng bài, trả lời khách, đóng gói, gửi hàng. Đây là khoản gần như không ai tính, mà nó chiếm rất nhiều giờ.
Đổi trả và hàng vỡ khi giao.
Nhiều năm học nghề. Không tính vào từng món được, nhưng nó là lý do người có nghề đáng được trả cao hơn người mới.
Cộng đủ thì giá thành thật thường cao hơn nhiều so với con số người thợ tự tính — và đó là lý do làm mãi mà không dư.
Công lao động phải là một con số
Đây là điểm quan trọng nhất và cũng khó nhất về mặt tâm lý:
Đặt một mức công theo giờ hoặc theo ngày cho chính mình, và tính nó vào mọi món. Không tính công là tự trợ giá cho khách hàng.
Mức đó nên tham chiếu thu nhập của nghề có tay nghề tương đương trong vùng, không phải mức tối thiểu.
Người có nghề hiếm thì mức cao hơn — đó là cách thị trường trả cho sự khan hiếm.
Nhiều thợ ngại vì sợ giá cao thì không ai mua. Nhưng thực tế thường ngược lại: giá quá thấp làm khách nghi ngờ chất lượng, và nó cũng kéo cả mặt bằng nghề đi xuống.
Định giá theo giá trị, không chỉ theo chi phí
Giá thành là sàn, không phải giá bán. Giá bán còn phụ thuộc:
Món đó thay thế được không. Hàng độc bản và hàng có thể đặt ở chỗ khác thì khác giá.
Người mua dùng vào việc gì. Cùng một món, mua để bày ở nhà khác với mua làm quà biếu — và giá chấp nhận được cũng khác.
Câu chuyện đằng sau. Ai làm, mất bao lâu, kỹ thuật gì. Đây là phần tạo chênh lệch giá lớn nhất trong hàng thủ công và cũng là phần bị bỏ phí nhiều nhất.
Có chứng minh được chất liệu không.
Bán qua ai. Bán qua cửa hàng thì phần lớn chênh lệch thuộc về cửa hàng; bán trực tiếp giữ được nhiều hơn nhưng phải tự làm phần bán hàng.
Chỗ hay sai
Giảm giá khi khách mặc cả mà không giảm thời gian hay chất liệu — tức là tự cắt vào công của mình.
Bán cho người quen với giá vốn, rồi người quen giới thiệu người khác cũng với giá đó.
Định giá theo giá của hàng sản xuất hàng loạt. Hai thứ khác nhau, không cùng thị trường.
Nhận đơn giá thấp để giữ chân thợ trong mùa vắng — hiểu được, nhưng phải biết mình đang lỗ bao nhiêu.
Không tính lại khi giá nguyên liệu tăng.
Không có bảng giá, nên mỗi khách một giá và không nhất quán.
AI đổi được gì
Phần hữu ích, và đúng vào khâu người làm nghề yếu nhất:
- Tính giá thành đầy đủ — nhập các khoản, tính cả hao hụt và thời gian gián tiếp. Việc cần một bảng tính mà phần lớn người thợ chưa từng lập.
- Mô phỏng khi giá nguyên liệu đổi để biết phải chỉnh giá bao nhiêu.
- Theo dõi thời gian thật cho từng món để biết món nào đang lỗ.
- Viết câu chuyện sản phẩm — phần tạo giá trị mà người làm nghề thường không biết diễn đạt.
- Chụp và xử lý ảnh sản phẩm, làm nội dung bán hàng.
- Trả lời khách và soạn bảng giá.
Ranh giới:
- Không định giá được thay. Giá phụ thuộc thị trường địa phương, tệp khách, và uy tín người làm — dữ liệu chung không thay được hiểu biết đó.
- Không thay được tay nghề, vốn là toàn bộ thứ đang được bán.
- Câu chuyện sản phẩm phải là chuyện thật. Máy viết hay nhưng nếu bịa thì khách phát hiện và mất hết.
- Không tạo ra thị trường cho món đồ không ai cần.
Vì sao cái tên đáng chú ý
"Vật phẩm" là từ gốc, hai âm tiết, và bao cả nhóm hàng — đồ thờ, đồ trang trí, pháp khí, hàng lưu niệm thủ công. Tên miền ngắn như vậy với đuôi phổ thông thì gần như không còn.
Về nội dung, đây là chỗ trống rất rõ: ngành thủ công Việt Nam có hàng vạn người làm nghề, và gần như không ai được dạy cách tính giá thành. Tài liệu tiếng Việt về định giá thì viết cho doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, không viết cho người thợ làm một mình.
Hệ quả thì thấy được ở khắp nơi: nghề giỏi mà nghèo, người trẻ không vào nghề, và làng nghề mai một — một phần vì bài toán giá chưa bao giờ được đặt cho đúng.
AI đã làm cho việc tính toán, chụp ảnh và bán trực tiếp rẻ đi rất nhiều, tức là người thợ nay có thể tự làm phần kinh doanh. Thứ còn khan hiếm là ai đó dạy họ phép tính, và một cái tên gốc đủ tầm để cả ngành tìm về.
vatpham.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: vatpham.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
