Một cuốn sách chữ Hán cũ được rao bán. Người bán nói là bản quý, có tuổi hàng trăm năm. Người mua không đọc được chữ trong đó, không biết ai viết, không biết có bao nhiêu bản còn tồn tại.
Giá do người bán đặt. Không có cơ sở nào để so.
Bài này bàn về thị trường tư liệu cổ và việc bảo quản, không bàn về nội dung chuyên môn.
Ba loại tư liệu hay bị gộp
Bản khắc in cổ. In từ ván khắc gỗ, có niên đại rõ hơn, có thể đối chiếu với bản khác cùng ván.
Bản chép tay. Mỗi bản là duy nhất. Giá trị nằm ở người chép, niên đại, và phần ghi chú bên lề — thứ mà bản in không có.
Bản in lại thời hiện đại. Nội dung có thể giống, giá trị vật chất thấp hơn nhiều bậc.
Người mua thường không phân biệt được ba loại này, trong khi chênh lệch giá giữa chúng rất lớn.
Cái quyết định giá trị một bản
Ở thị trường sách cổ quốc tế, giá dựa vào các yếu tố đo được:
Niên đại. Xác định qua chất liệu giấy, mực, cách đóng, và các dấu hiệu ấn bản.
Độ hiếm. Còn bao nhiêu bản được biết tới.
Tình trạng bảo quản. Thiếu trang, mối mọt, ẩm mốc, chữ mờ.
Lai lịch. Từng thuộc về ai, có dấu triện của người sở hữu trước không. Yếu tố này được coi trọng hơn nhiều so với mức người mua Việt Nam thường nghĩ.
Phần ghi chú bên lề. Với bản chép tay, đây có khi là phần giá trị nhất.
Ở Việt Nam, gần như không giao dịch nào dựa trên các yếu tố này.
Vấn đề của thị trường trong nước
Không có chuyên gia thẩm định độc lập. Số người đọc được chữ Hán Nôm và hiểu về sách cổ rất ít.
Không có dữ liệu về bản còn tồn tại. Không biết một văn bản còn bao nhiêu bản thì không đánh giá được độ hiếm.
Làm giả không khó. Giấy cũ, mực cũ, kỹ thuật làm cũ — và người mua không có cách kiểm.
Bảo quản kém. Khí hậu nóng ẩm, mối mọt. Nhiều bản hư hỏng trong chính tay người sưu tầm.
Không có sàn giao dịch minh bạch. Mua bán qua quan hệ cá nhân, giá không công khai.
Vấn đề pháp lý. Một số hiện vật thuộc diện quản lý về di sản, và việc mua bán, đặc biệt là mang ra nước ngoài, có ràng buộc cần tra kỹ.
Số hoá — việc cấp bách hơn sưu tầm
Điều đáng nói nhất: tư liệu đang hỏng nhanh hơn tốc độ ai đó chụp lại.
Một bản chép tay mục nát là mất vĩnh viễn, kể cả khi nội dung của nó có ở bản khác — vì phần ghi chú bên lề thì không bản nào giống bản nào.
Việc số hoá đúng cách không phức tạp:
Chụp đủ độ phân giải, từng trang, cả bìa và gáy.
Ghi kèm thông tin: nguồn gốc, kích thước, tình trạng, ngày chụp.
Lưu nhiều nơi. Một bản sao là không có bản sao nào.
Chia sẻ có kiểm soát nếu chủ sở hữu đồng ý.
Việc này người sưu tầm tự làm được bằng điện thoại, và nó giữ lại được phần nội dung kể cả khi bản gốc hỏng.
Bảo quản trong điều kiện Việt Nam
Khí hậu nóng ẩm là kẻ thù lớn nhất, và phần lớn hư hỏng xảy ra ở nhà người sưu tầm chứ không phải ở kho lưu trữ:
Độ ẩm quan trọng hơn nhiệt độ. Ẩm cao gây mốc, mà mốc thì lan và không cứu được. Một chiếc máy hút ẩm rẻ hơn nhiều so với giá trị thứ nó bảo vệ.
Không cất trong túi nhựa kín. Hơi ẩm bị giữ lại bên trong là điều kiện hoàn hảo cho mốc. Giấy cần thở.
Tránh ánh sáng trực tiếp. Làm mực phai và giấy giòn.
Không dán, không ép, không cắt xén cho gọn. Mọi can thiệp không chuyên đều làm giảm giá trị và thường không đảo ngược được.
Không dùng băng dính để vá. Keo ăn vào giấy theo thời gian và gây hư hại nặng hơn chỗ rách ban đầu.
Chống mối và côn trùng bằng cách kiểm tra định kỳ, không bằng hoá chất tiếp xúc trực tiếp.
Quy tắc chung của giới bảo quản: ưu tiên việc không làm gì hơn là làm sai. Và trước mọi can thiệp, chụp lại toàn bộ.
AI đổi được gì
Phần hữu ích, và ở lĩnh vực này thì thay đổi rất lớn:
- Nhận dạng và phiên âm chữ Hán Nôm. Rào cản lớn nhất — số người đọc được rất ít và đang giảm. Máy đọc được bản viết tay là thay đổi mang tính quyết định cho cả lĩnh vực.
- Đối chiếu dị bản giữa các bản cùng một văn bản, tìm chỗ khác nhau.
- Lập mục lục và tra cứu cho bộ sưu tập.
- Dịch nghĩa sơ bộ để biết một bản nói về gì trước khi nhờ chuyên gia.
- Hỗ trợ xác định niên đại qua đặc điểm chữ viết và hình thức — gợi ý, không kết luận.
Ranh giới:
- Không thẩm định thật giả. Cần phân tích vật chất: giấy, mực, kỹ thuật đóng. Ảnh không nói lên điều đó, và khoản tiền liên quan đủ lớn để một kết luận sai gây thiệt hại nặng.
- Phiên âm và dịch tự động có sai sót, đặc biệt với chữ viết tay và chữ húy. Phải có người đọc được kiểm lại.
- Không định giá một bản cụ thể.
- Không sinh nội dung chuyên môn dựa trên tư liệu chưa được đọc kỹ — nguy cơ tạo ra "tri thức cổ" giả rất cao ở lĩnh vực này.
Vì sao cái tên đáng chú ý
Cái tên này chỉ đúng một ngách hẹp nhưng có nhóm quan tâm rõ: người sưu tầm, người nghiên cứu, người làm nghề cần tra cứu bản gốc.
Nhóm nhỏ nhưng chi tiêu cao và gắn bó lâu — loại độc giả mà nội dung đại trà không với tới.
Và nó đứng ở chỗ đang thiếu hẳn: một nơi tập hợp thông tin về tư liệu cổ của lĩnh vực này — bản nào còn ở đâu, đã số hoá chưa, phân biệt thế nào.
AI đã làm cho việc đọc chữ cổ không còn là rào cản, nên nhu cầu tra cứu tư liệu gốc sẽ tăng. Thứ còn khan hiếm là bản gốc được bảo quản và số hoá tử tế, cùng một cái tên mà giới sưu tầm tìm tới.
sachquyphongthuy.com là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: sachquyphongthuy.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
