Đi qua một ngôi đình làng ở Bắc Bộ, hỏi thờ ai, câu trả lời thường là một cái tên mà người ngoài làng chưa từng nghe.
Vị đó có thể là một nhân vật lịch sử được phong thần, một người có công khai khẩn vùng đất, một hiện tượng tự nhiên được nhân hoá, hoặc một tín ngưỡng cổ hơn đã đổi tên qua nhiều lớp thời gian.
Cả nước có hàng nghìn trường hợp như vậy. Và gần như không có cách nào tra cứu chúng một cách hệ thống.
Bài viết bàn về tư liệu và tri thức văn hoá — mô tả tín ngưỡng như đối tượng nghiên cứu. Nó không bàn đúng sai của bất kỳ tín ngưỡng nào, và cũng không phải hướng dẫn thực hành.
Tri thức này hiện nằm ở đâu
Trong sách nghiên cứu. Có, và chất lượng cao. Nhưng phần lớn khó tiếp cận: xuất bản số lượng ít, không có bản điện tử, và viết cho người trong giới học thuật.
Trong hồ sơ di tích. Mỗi di tích được xếp hạng đều có hồ sơ với phần lịch sử và nhân vật được thờ. Đây là nguồn chính xác nhất, và nó gần như không công khai ở dạng tra cứu được.
Trong ký ức người địa phương. Người trông đình, các cụ trong làng, người soạn văn tế. Đây là nguồn sống nhất và cũng là nguồn mất nhanh nhất.
Trong sắc phong, bia, hoành phi. Chữ Hán Nôm, phần lớn con cháu hiện nay không đọc được. Nhiều nơi có tư liệu quý nằm ngay trên tường mà không ai trong làng biết nội dung.
Bốn nguồn này không nói chuyện với nhau. Một người muốn biết về một vị thần cụ thể phải may mắn tìm đúng sách, hoặc phải về tận nơi hỏi.
Vì sao trên mạng lại nhiều mà không dùng được
Tra một cái tên thần thường ra rất nhiều kết quả. Vấn đề là chất lượng:
Nội dung sao chép lẫn nhau. Cùng một đoạn văn lặp lại trên hàng chục trang, không ai ghi nguồn. Sai một chỗ thì sai cả loạt.
Trộn lẫn các lớp. Một vị thần có thể được ghi chép khác nhau qua các thời kỳ, và ở mỗi vùng lại có dị bản. Nội dung phổ thông thường gộp tất cả thành một câu chuyện liền mạch — mà sự liền mạch đó chính là chỗ sai, vì nó xoá đi phần thú vị nhất: các lớp lịch sử.
Trộn nghiên cứu với thực hành. Thông tin về một tín ngưỡng bị lẫn với hướng dẫn cúng lễ và với nội dung thương mại. Người muốn tìm hiểu văn hoá và người muốn biết cách cúng đều không được phục vụ tốt.
Không phân biệt điều có tư liệu với điều truyền miệng. Cả hai đều có giá trị, nhưng phải nói rõ cái nào là cái nào. Khi gộp lại, truyền thuyết được đọc như sử.
Ai cần loại tri thức này
Người làm nghiên cứu và sinh viên. Nhóm rõ ràng nhất, cần nguồn có dẫn.
Người làm du lịch văn hoá. Hướng dẫn viên cần hiểu di tích mình dẫn khách tới. Hiện họ phần lớn dựa vào tài liệu nội bộ chất lượng không đều.
Người trong làng. Nhóm ít được nghĩ tới nhưng có nhu cầu thật: con cháu muốn biết đình làng mình thờ ai và vì sao. Với họ, tri thức này là bản sắc.
Người làm nội dung và sáng tác. Phim, truyện, tranh lấy chất liệu từ tín ngưỡng Việt — và hiện phần lớn lấy từ nguồn không đáng tin, nên tái sản xuất lại các sai lệch.
Điểm chung: cả bốn nhóm cần tư liệu có dẫn nguồn và có phân biệt các lớp, không cần một câu chuyện gọn gàng.
Vì sao chưa ai làm
Công việc rất lớn và không có điểm kết. Hàng nghìn di tích, mỗi nơi một hoàn cảnh tư liệu.
Cần chuyên môn hiếm. Đọc được Hán Nôm, hiểu phương pháp nghiên cứu văn hoá dân gian, và biết cách làm việc với cộng đồng địa phương. Người có cả ba rất ít, và họ đang làm việc khác.
Không có mô hình thu tiền rõ ràng. Người cần nhất — người trong làng, sinh viên — trả được ít nhất. Nhóm trả được nhiều là du lịch, nhưng họ chỉ cần phần liên quan tuyến của mình.
Rủi ro gây tranh cãi. Thông tin về nhân vật được thờ đôi khi gắn với niềm tự hào địa phương hoặc dòng họ. Công bố một phiên bản khác với điều làng đang tin là việc cần rất cẩn thận.
Bốn lý do này giải thích khoảng trống, và cũng cho thấy ai có thể lấp: người làm từ tốn, ghi rõ nguồn, và coi dị bản là dữ liệu chứ không phải lỗi cần sửa.
AI đổi được gì — và chỗ nó gây hại nặng nhất
Phần AI giúp thật, và giúp đúng chỗ khó:
- Đọc Hán Nôm. Đây là rào cản lớn nhất. Sắc phong, bia, hoành phi nằm khắp nơi mà không ai đọc được. Hỗ trợ đọc và phiên âm là bước tiến lớn cho việc bảo tồn.
- Đối chiếu dị bản. Cùng một nhân vật ghi khác nhau ở nhiều nguồn — máy tìm ra điểm khác nhanh hơn người.
- Bóc lời kể của người địa phương thành văn bản. Cùng lợi ích như với việc ghi gia phả.
Và đây là chỗ phải nói mạnh, vì nó là rủi ro lớn nhất của chủ đề này:
Mô hình rất dễ bịa ra thần tích nghe hợp lý. Nó đã đọc nhiều truyền thuyết, nên nó biết một thần tích thường có cấu trúc thế nào. Khi thiếu dữ liệu về một vị cụ thể, nó có thể dựng một câu chuyện đúng khuôn, đúng giọng, và hoàn toàn không có cơ sở. Người đọc không phân biệt được — và một thần tích bịa, khi được đưa lên mạng, sẽ được sao chép, rồi sau vài năm thành "điều người ta vẫn nói".
Đó là cách tri thức văn hoá bị làm nhiễu, và nó không thể sửa lại. Vì vậy nguyên tắc phải cứng: không có nguồn thì để trống, và mọi nội dung phải ghi rõ lấy từ đâu.
Hai điều nữa: không suy ra quan hệ giữa các vị thần khi không có tư liệu, và không trình bày một dị bản như bản chính thức.
Cái tên cho một kho tri thức dài hạn
Người tìm loại thông tin này gõ tên vị thần cụ thể, hoặc gõ cụm chung về tín ngưỡng. Một tên miền là cụm chung thì đứng ở cửa vào của cả lĩnh vực, không khoá vào một vị hay một vùng.
Hai chữ, quen với người Việt, đủ trang trọng, và đủ trung tính để chứa cả phần nghiên cứu lẫn phần giới thiệu di tích — đó là loại tên phù hợp với thứ được xây trong nhiều năm và không có điểm kết.
AI đã làm cho việc dựng một trang tra cứu có tìm kiếm, bản đồ di tích, thư viện ảnh thành chuyện vài tuần. Thứ còn khan hiếm là tư liệu có dẫn nguồn, dám để trống chỗ chưa biết — và một cái tên mà người nghiên cứu lẫn người trong làng đều gõ tới.
thanthanh.com là phần thứ hai: hai chữ, đúng cửa vào của cả lĩnh vực.
Xem thông tin tên miền: thanthanh.com trên Tên Miền Đẳng Cấp
